Jak prasować aksamit?

Dlaczego aksamit gniecie się inaczej niż zwykłe tkaniny?

Zagniecenie na aksamicie to nie to samo, co zagniecenie na lnie. W zwykłej tkaninie gniecie się sam splot, więc wystarczy go rozprostować ciepłem i naciskiem. Aksamit ma dwie warstwy: płaską tkaninę bazową na spodzie i wystające z niej pionowo krótkie włókna tworzące runo, czyli tę miękką, połyskującą powierzchnię, dla której w ogóle kupuje się aksamit. To runo jest źródłem całego kłopotu.

Gdy aksamit leży zgięty lub przygnieciony, włoski runa nie tyle się gniotą, co przewracają w jedną stronę i sklejają, a jeśli do tego dojdzie ciepło i wilgoć, ich położenie utrwala się. Z zewnątrz widać to jako ciemniejszy lub jaśniejszy pas, załamanie z połyskiem, „wygniecione” miejsce, w którym światło odbija się inaczej niż na reszcie. Klasyczne prasowanie z dociskiem robi dokładnie to samo, tylko celowo i na całej powierzchni: kładzie runo płasko i utrwala je gorącem. Dlatego wyprasowany „normalnie” aksamit wygląda jak zniszczony, choć nie ma na nim śladu przypalenia.

Z tego wynika cała logika pielęgnacji. Celem nie jest rozprostowanie tkaniny bazowej, która i tak jest zwykle w porządku, tylko postawienie z powrotem przewróconych włosków runa. Do tego potrzebna jest wilgoć i ciepło bez nacisku, bo to one rozluźniają włókna i pozwalają im wrócić do pionu, oraz brak czegokolwiek, co by je znów przygniotło. Para z odległości robi to najlepiej. Żelazko od lewej strony robi to akceptowalnie, pod warunkiem że runo ma się w co schować. Żelazko od prawej strony niszczy.

Czym prasować aksamit: parownicą, żelazkiem parowym czy w ogóle bez sprzętu?

Parownica, czyli steamer ręczny lub stojący, jest do aksamitu narzędziem pierwszego wyboru i nie jest to modny gadżet, tylko konsekwencja mechanizmu z poprzedniej sekcji. Parownica dostarcza ciepłą, wilgotną parę bez żadnego docisku, więc rozluźnia runo i pozwala mu się podnieść, nie kładąc go z powrotem. Można nią pracować od prawej strony, na wiszącym ubraniu lub zasłonie, trzymając dyszę kilka centymetrów od materiału i przesuwając ją powoli z góry na dół. Ryzyko przypalenia praktycznie nie istnieje, a większość zagnieceń schodzi po jednym, dwóch przejściach.

Żelazko z generatorem pary daje dużo pary, ale nadal jest żelazkiem: jego stopa jest ciężka i płaska, więc kusi, żeby ją przyłożyć. Do aksamitu można je wykorzystać na dwa sposoby: albo jako parownicę, trzymając stopę w powietrzu 1 do 3 cm nad tkaniną i wypuszczając wyrzuty pary, albo klasycznie od lewej strony, z miękką podkładką i minimalnym naciskiem. Zwykłe żelazko parowe działa podobnie, tylko słabiej paruje, więc trzeba więcej cierpliwości i częściej sięgać po funkcję wyrzutu pary. Podstawowa różnica sprowadza się do tego, że parownica sama w sobie nie stwarza ryzyka, a żelazko wymaga dyscypliny, żeby nie robić tego, do czego zostało zaprojektowane.

Jest też trzecia droga, całkiem bez sprzętu, i przy lekkich zagnieceniach bywa wystarczająca. Powieszony na wieszaku aksamit w zaparowanej łazience po gorącym prysznicu przez 15 do 20 minut chłonie wilgoć z powietrza i część zagnieceń schodzi sama, zwłaszcza na cienkim aksamicie odzieżowym. Nie usunie to ostrego załamania, ale rozprostuje sukienkę wyjętą z walizki. Suszarka do włosów na ciepłym, niegorącym nawiewie, skierowana z odległości na lekko zwilżoną spryskiwaczem tkaninę, działa na tej samej zasadzie i pomaga potem uporządkować włos.

Jak prasować aksamit żelazkiem od lewej strony, jeśli para nie wystarcza?

Zdarza się, że para nie daje rady: ostry kant po złożeniu, sztywny aksamit dekoracyjny, gruba zasłona z podszewką. Wtedy zostaje żelazko od lewej strony, i da się to zrobić bezpiecznie, o ile trzyma się jednego prostego założenia: runo musi mieć się w co schować, gdy przykładasz stopę.

Podstawą jest miękka, „puchata” podkładka. Klasycznie używa się do tego deski igłowej, czyli maty pokrytej gęsto tysiącami cienkich drucików, na której runo aksamitu ułożonego prawą stroną w dół zapada się między igły i nic go nie przygniata. Rzadko kto ma ją w domu, ale świetnym zamiennikiem jest kawałek tego samego aksamitu ułożonego prawą stroną do góry: włoski obu warstw wchodzą w siebie i wzajemnie się podtrzymują. Kolejny wybór to gruby, puszysty ręcznik frotte, ewentualnie złożony podwójnie. Cienka ściereczka czy sama pokrowiec deski nie wystarczą, bo runo nie ma się gdzie ugiąć.

Sama technika: aksamit prawą stroną w dół na podkładce, temperatura żelazka niska, dobrana do włókna, para włączona. Stopę stawiasz na lewej stronie tkaniny lekko, wręcz tylko opierasz jej ciężar, i zamiast przesuwać tam i z powrotem, unosisz ją i przenosisz w kolejne miejsce, jakbyś stemplował. Ruch posuwisty przeciąga i sklejone włoski, i splot bazowy. Zaczynasz zawsze od niewidocznego fragmentu, na przykład od wewnętrznej strony szwu, sprawdzasz efekt od prawej strony i dopiero wtedy przechodzisz dalej. Jeśli po pierwszym przyłożeniu prawa strona wygląda dobrze, ustawienie jest właściwe. Jeśli widać matowy, przygnieciony ślad, było za gorąco albo za mocno.

Jaka temperatura jest bezpieczna dla różnych rodzajów aksamitu?

Słowo „aksamit” mówi o budowie tkaniny, ale nic nie mówi o włóknie, a to włókno decyduje o temperaturze. Ta sama procedura z parą i żelazkiem od lewej strony może być zupełnie bezpieczna dla bawełny i zabójcza dla poliestru, jeśli nie zmieni się jednego ustawienia. Zawsze zaczynasz od metki, ale gdy jej brak, poniższe zakresy są punktem wyjścia, po którym i tak robisz próbę.

Aksamit jedwabny jest najdelikatniejszy i najdroższy: włókno nie znosi wysokiej temperatury, plamią go krople wody, a runo jest wyjątkowo podatne na przewrócenie. Prasowanie żelazkiem lepiej sobie odpuścić w ogóle; para z odległości i szczotka do wygładzenia to bezpieczny maksimum, a przy cennym ubraniu rozsądniejsza jest pralnia. Aksamit bawełniany, a więc też większość welwetu i tzw. aksamitu do zasłon, znosi więcej ciepła i lubi parę, więc tu żelazko od lewej strony w ustawieniu na jedną, dwie kropki jest wykonalne. Aksamit wiskozowy jest gdzieś pośrodku: toleruje umiarkowaną temperaturę, ale mokry mocno traci sztywność i łatwo go odkształcić, dlatego lepiej parować go na sucho i nie spryskiwać wodą.

Najbardziej zdradliwy jest aksamit poliestrowy, czyli ten, z którego dziś szyje się większość sukienek, poszewek i tanich zasłon. Poliester nie przypala się jak bawełna, tylko mięknie i topi: gorąca stopa zostawia na nim błyszczący, „sztywny” ślad, a runo w tym miejscu jest zgrzane na stałe. Do poliestru dopuszczalna jest tylko najniższa temperatura żelazka lub sama para. Aksamit tłoczony, wypalany albo z aplikacjami traktuj jak poliestrowy: to zwykle mieszanki syntetyczne, a do tego wzór na runie da się łatwo zniekształcić.

Jak wyprasować aksamitną sukienkę, marynarkę i zasłony w praktyce?

Zasada jest ta sama, ale każdy przedmiot ma inne trudne miejsca i inaczej się go układa. Aksamitna sukienka lub bluzka najlepiej wychodzi na wieszaku: wieszasz ją, parownicą albo żelazkiem trzymanym w powietrzu przechodzisz z góry na dół, a po każdym fragmencie lekko przeciągasz dłonią lub miękką szczotką z włosem, żeby uporządkować kierunek runa. Trudne miejsca to zakładki i szwy przy talii, gdzie tkanina zachodzi na siebie; tam pomaga włożenie od środka zwiniętego ręcznika, żeby para docierała do wszystkich warstw, i unikanie ostrego zaprasowania kantów, których na aksamicie z założenia nie robimy.

Marynarka czy żakiet aksamitny wymaga uwagi przy klapach, kołnierzu i podszewce. Klapy i kołnierz nie znoszą docisku, więc parujesz je od prawej strony bez dotykania, a jeśli mają zagniecenie od złożenia, podkładasz od spodu zwinięty ręcznik i parujesz na nim, żeby fragment się wygiął, a nie leżał płasko. Podszewkę prasujesz jak zwykłą tkaninę, ale ostrożnie, żeby ciepło ze stopy nie przenikało przez nią do runa po drugiej stronie; krótkie przyłożenia i niska temperatura wystarczą.

Zasłony i firany welurowe to duża powierzchnia i ciężar. Najsensowniej jest je powiesić na karniszu jeszcze lekko wilgotne po praniu i pozwolić, by rozprostowały się pod własnym ciężarem, a dopiero potem przejść je parownicą z góry na dół, panel po panelu. Prasowanie na desce jest przy takim gabarycie niewygodne i sprzyja przypadkowemu dociśnięciu. Jeśli fragment koniecznie wymaga żelazka, na przykład górny pas z taśmą marszczącą, robisz to od lewej strony na ręczniku, a resztę zostawiasz parze. Poszewki i obrusy aksamitne z tej samej logiki: para na leżąco, żelazko od lewej tylko na sztywnych brzegach.

Co zrobić, gdy aksamit już został zgnieciony albo przypalony?

Nie każde zniszczenie jest ostateczne i warto to rozróżnić, zanim uznasz rzecz za straconą. Runo przewrócone i sklejone, ale nie zgrzane, da się w większości przypadków podnieść. Runo stopione lub trwale spłaszczone gorącą stopą już nie, i tu jedyną opcją jest maskowanie albo przeróbka.

Przewrócone włoski ratuje wilgoć plus ciepło plus mechaniczne podniesienie. Kładziesz aksamit prawą stroną do góry, nad zagnieceniem trzymasz parownicę lub żelazko z parą w powietrzu, aż tkanina zwilgotnieje i lekko się ociepli, po czym miękką szczotką ubraniową, szczoteczką do zębów o miękkim włosiu albo czystą, suchą gąbką czeszesz runo w kierunku przeciwnym do tego, w którym się położyło, a na koniec zgodnie z naturalnym kierunkiem reszty tkaniny. Powtarzasz kilka razy. Na aksamicie bawełnianym i wiskozowym efekt bywa zaskakująco dobry, na poliestrowym częściowy, na jedwabnym niepewny. Drugi sposób na uporczywy ślad, na przykład po ciężkim przedmiocie na aksamitnej kanapie, to zwilżenie miejsca mgiełką wody, przykrycie wilgotną ściereczką i przetrzymanie nad nią żelazka bez dotyku przez kilkanaście sekund, a potem czesanie.

Śladu zgrzania, czyli błyszczącej, twardej plamy na poliestrze albo brązowego odbarwienia na włóknie naturalnym, nie da się cofnąć, bo włókno zmieniło strukturę. Jeżeli plama jest niewielka, czasem pomaga bardzo delikatne, powierzchowne „wyczesanie” jej ostrym brzegiem drobnego papieru ściernego lub jednorazowej maszynki, żeby zdjąć zgrzaną warstwę i odsłonić runo pod spodem; to zabieg ryzykowny i tylko na tkaninie, której i tak nie masz co stracić. Na sukience czy marynarce większy sens ma przeróbka krawiecka: przesunięcie szwu, naszycie elementu, wymiana fragmentu. Tu uczciwa odpowiedź brzmi, że najlepszą metodą naprawy jest niedopuszczenie do zgrzania, i dlatego pierwsze przyłożenie żelazka do aksamitu zawsze robi się na skrawku, którego nie widać.

Podsumowanie

Sprowadzając rzecz do konkretu: aksamit prasuje się parą, nie dociskiem, bo problemem nie jest zgnieciony splot, tylko przewrócone runo, które trzeba postawić, a nie położyć. Parownica z odległości od prawej strony jest metodą domyślną i bezpieczną dla każdego rodzaju aksamitu. Żelazko wchodzi w grę tylko od lewej strony, na grubej miękkiej podkładce, w niskiej temperaturze i z minimalnym naciskiem, po próbie w niewidocznym miejscu. Temperaturę dobiera się do włókna: jedwab właściwie tylko para, bawełna znosi więcej, wiskozy nie moczyć, poliester na minimum, bo się topi.

Jeśli masz przed sobą konkretną rzecz i nie wiesz, od czego zacząć: powieś ją, spróbuj pary, po parowaniu przeczesz runo dłonią lub miękką szczotką i dopiero jeśli zostały ostre załamania, sięgaj po żelazko od lewej strony na ręczniku. Przewrócone włosie da się jeszcze podnieść parą i szczotką, zgrzanego się nie da, więc każdą wątpliwość rozstrzygaj na korzyść mniej agresywnej metody. Cenny aksamit jedwabny i ubrania, na których ci zależy, przy poważnym zagnieceniu bezpieczniej oddać do pralni niż eksperymentować.

Najczęściej zadawane pytania

Poniżej krótkie, konkretne odpowiedzi na szczegółowe pytania, które najczęściej pojawiają się przy pielęgnacji aksamitu i weluru. Dotyczą sytuacji praktycznych, które wychodzą dopiero przy pracy z tkaniną.

Czy welur i aksamit prasuje się tak samo?

Tak, w praktyce identycznie. Welur, aksamit i welwet to odmiany pluszu różniące się sposobem tworzenia runa i jego wysokością, ale wszystkie mają wystające włoski, które przewracają się pod naciskiem. Zasady są wspólne: para z odległości, ewentualnie żelazko od lewej strony na miękkiej podkładce, temperatura dobrana do włókna, nigdy gorąca stopa od prawej strony.

Czy można prasować aksamit przez ściereczkę od prawej strony?

Nie, jeśli żelazko ma dotknąć tkaniny. Ściereczka chroni przed przypaleniem i błyszczeniem, ale nie przed naciskiem, a to nacisk spłaszcza runo. Od prawej strony można jedynie parować, trzymając stopę lub dyszę w powietrzu. Ściereczka ma sens od lewej strony jako dodatkowa warstwa między stopą a tkaniną bazową.

Jak przechowywać aksamit, żeby się nie gniótł?

Ubrania wieszaj na szerokich wieszakach z miejscem wokół, żeby nic ich nie przygniatało, a większe tkaniny, zasłony czy poszewki zwijaj w rulon prawą stroną na zewnątrz zamiast składać w kostkę. Każde złożenie zostawia na runie załamanie, które potem trzeba parować. W podróży aksamit najlepiej zwinąć luźno wokół rulonu z ręcznika i położyć na wierzchu walizki.

Czy aksamit trzeba prasować po każdym praniu?

Zwykle nie. Jeśli po praniu od razu strzepniesz tkaninę i powiesisz ją do wyschnięcia bez składania, większość zagnieceń zniknie pod własnym ciężarem, a runo wystarczy przeczesać dłonią lub miękką szczotką. Suszarka bębnowa i wyżymanie są głównym źródłem zagnieceń, więc lepiej ich unikać, a parę stosować dopiero po wyschnięciu, tylko tam gdzie została fałda.

Jak wyprostować aksamit bez parownicy i żelazka?

Powieś rzecz w łazience na 15 do 20 minut po gorącym prysznicu, a potem przeczesz runo dłonią zgodnie z jego kierunkiem. Na lekkie zagniecenia działa też suszarka do włosów na ciepłym nawiewie skierowana z odległości na tkaninę spryskaną mgiełką wody. Obie metody odświeżają, ale nie usuną ostrego załamania po złożeniu.

Skąd na aksamicie biorą się błyszczące ślady po prasowaniu i czy da się je usunąć?

Błyszczący ślad to spłaszczone i, na poliestrze, częściowo stopione runo, które odbija światło inaczej niż reszta. Jeśli włoski są tylko przygniecione, da się je podnieść parą i czesaniem miękką szczotką. Jeśli są zgrzane, czyli twarde i sztywne w dotyku, ślad jest trwały i można go co najwyżej zamaskować przeróbką krawiecką.