Rodzaje wiertarek – jakie wyróżniamy?

Co odróżnia poszczególne typy wiertarek?

Zanim przejdziemy do konkretnych urządzeń, trzy cechy porządkują całą kategorię i wystarczą, żeby rozpoznać każde narzędzie w sklepie.

Pierwsza to obecność i rodzaj udaru. Wiertarka bez udaru wykonuje wyłącznie ruch obrotowy. Wiertarka z udarem mechanicznym dokłada do obrotu drgania wzdłuż osi, generowane przez dwie zazębiające się tarcze z ząbkami. Młotowiertarka wykorzystuje udar elektropneumatyczny, w którym tłok rozpędza bijak uderzający w trzonek narzędzia. Wkrętarka udarowa ma udar obrotowy, czyli krótkie impulsy skręcające, i z wierceniem w murze nie ma nic wspólnego.

Druga cecha to uchwyt. Klasyczny uchwyt trójszczękowy, kluczykowy albo samozaciskowy, przyjmuje wiertła z gładkim albo sześciokątnym trzonkiem i jest najbardziej uniwersalny. Uchwyty z rodziny SDS mają wycięcia w trzonku, dzięki którym narzędzie może przesuwać się osiowo w gnieździe, co jest warunkiem działania udaru elektropneumatycznego. Uchwyt sześciokątny w wkrętarkach przyjmuje wyłącznie końcówki z takim trzonkiem.

Trzecia to źródło zasilania, czyli sieć albo akumulator. To temat na tyle obszerny, że zasługuje na osobne rozważenie, tu wystarczy zaznaczyć, że przy narzędziach o dużej energii udaru zasilanie sieciowe wciąż bywa jedynym rozsądnym wyborem, a przy narzędziach montażowych akumulator wygrał już dawno.

Wiertarka bez udaru

Najprostsze urządzenie z całej rodziny i jednocześnie najrzadziej dziś kupowane samodzielnie, bo jego funkcje przejęły inne narzędzia.

Wykonuje wyłącznie ruch obrotowy, zwykle z możliwością płynnej regulacji prędkości i zmiany kierunku obrotów. Jej zaletą jest precyzja: brak udaru oznacza brak luzu w uchwycie i mniejsze bicie wiertła, więc otwór wychodzi dokładnie tam, gdzie miał być, i ma równą krawędź.

Naturalne zastosowania to metal, drewno, tworzywa sztuczne oraz materiały, w których udar wyrządziłby szkodę: płytki ceramiczne, glazura, szkło, płyty gipsowo-kartonowe. Wiercenie w glazurze wiertarką z włączonym udarem kończy się zwykle odpryskiem albo pęknięciem płytki, co bywa kosztowną lekcją.

Odmianą wartą wspomnienia są wiertarki wolnoobrotowe o dużym momencie, używane jako mieszadła do zapraw, klejów i gładzi. Mają zwykle mocny silnik, obroty rzędu kilkuset na minutę i uchwyt przystosowany do mieszadła. Zwykła wiertarka użyta do mieszania kilku wiader kleju przegrzewa się i szybko kończy życie, więc to nie jest zamiennik.

Wiertarka udarowa

Najpopularniejsze narzędzie w polskich domach i punkt wyjścia dla większości remontów.

Mechanizm udaru opiera się na dwóch tarczach z ząbkami. Przy dociśnięciu narzędzia do materiału tarcze zaczynają przeskakiwać po sobie, wprawiając wrzeciono w szybkie drgania osiowe. Liczba udarów bywa imponująca, sięga kilkudziesięciu tysięcy na minutę, ale energia pojedynczego uderzenia jest bardzo mała.

Z tej konstrukcji wynikają wszystkie właściwości urządzenia. Udar działa tylko wtedy, gdy operator mocno dociska wiertarkę, bo bez nacisku tarcze się nie zazębiają. W cegle, pustaku, gazobetonie i tynku sprawdza się to dobrze. W betonie, zwłaszcza w twardym betonie konstrukcyjnym albo w żelbecie, robota idzie wolno i wymaga dużej siły fizycznej, a narzędzie mocno się grzeje. Wywiercenie w takim materiale kilku otworów pod kołki jest wykonalne, wywiercenie czterdziestu przy montażu sufitu podwieszanego to droga do zajechania sprzętu.

Osobna kwestia to uchwyt. Trójszczękowy uchwyt przenosi udar przez szczęki, które z czasem się luzują, a wiertło zaczyna się obracać w gnieździe. Przy intensywnej pracy w twardym materiale to jedno z pierwszych miejsc, które zawodzi.

Zaletą pozostaje uniwersalność. Ta sama wiertarka po wyłączeniu udaru wierci w drewnie i metalu, przyjmuje otwornice, tarcze i szczotki druciane, a więc obsługuje szeroki zakres prac. Dla przeciętnego domu z okazjonalnymi wierceniami to nadal sensowny wybór.

Wiertarko-wkrętarka

Narzędzie, które zdominowało prace montażowe i w wielu domach zastąpiło wiertarkę jako podstawowy sprzęt.

Konstrukcyjnie jest to urządzenie akumulatorowe z przekładnią o dużym przełożeniu, zapewniającą wysoki moment obrotowy przy stosunkowo niskich obrotach. Kluczowym elementem jest sprzęgło przeciążeniowe: pierścień z numerowanymi pozycjami, który przerywa przeniesienie napędu po osiągnięciu zadanego momentu. Dzięki temu wkręt nie zostaje wkręcony za głęboko, a końcówka nie wypada z łba, rozjeżdżając gniazdo.

Podstawowe zastosowania to montaż mebli, konstrukcje drewniane, płyty gipsowo-kartonowe, wiercenie w drewnie i cienkim metalu. Część modeli ma dodatkowo tryb udaru mechanicznego, co czyni je zastępczą wiertarką udarową do lekkich prac w murze. Warto jednak wiedzieć, że taki udar jest zauważalnie słabszy niż w dedykowanej wiertarce udarowej.

Najważniejszym parametrem jest moment obrotowy podawany w niutonometrach. Do montażu mebli wystarcza 20–30 Nm, do prac w drewnie konstrukcyjnym warto mieć 50–70 Nm, a wartości powyżej stu spotyka się w narzędziach przeznaczonych do ciężkich zastosowań.

Wkrętarka udarowa

Tu leży najczęstsze nieporozumienie w całej kategorii i warto je rozstrzygnąć jednoznacznie.

Wkrętarka udarowa mimo nazwy nie służy do wiercenia w betonie. Jej udar działa w innej płaszczyźnie: zamiast uderzać wzdłuż osi wiertła, generuje krótkie impulsy skręcające, wspomagające obrót. Efekt jest taki, że narzędzie o niewielkich rozmiarach potrafi wkręcić długi wkręt w twarde drewno albo odkręcić zapieczoną śrubę, a operator nie musi walczyć z odrzutem, bo moment przenoszony jest impulsowo.

Charakterystyczny jest też dźwięk: rytmiczne stukanie pojawiające się dopiero wtedy, gdy opór rośnie. Uchwyt to gniazdo sześciokątne, przyjmujące wyłącznie końcówki z takim trzonkiem, więc zwykłego wiertła z gładkim trzonkiem tam nie włożysz.

Zastosowania są bardzo konkretne: konstrukcje drewniane, tarasy, więźby, montaż wkrętów ciesielskich, odkręcanie śrub w motoryzacji. Do wkręcania drobnych wkrętów wkrętarka udarowa bywa zbyt gwałtowna i łatwiej urwać łeb, niż przy zwykłej wiertarko-wkrętarce ze sprzęgłem.

Podsumowując różnicę jednym zdaniem: wiertarka udarowa uderza wzdłuż osi i wierci w murze, wkrętarka udarowa uderza obrotowo i wkręca. Mylenie ich to najczęstszy błąd zakupowy w tej kategorii.

Młotowiertarka

Narzędzie, które zmienia perspektywę każdego, kto wcześniej wiercił w betonie wiertarką udarową.

Udar elektropneumatyczny działa zupełnie inaczej niż mechaniczny. Silnik napędza tłok w cylindrze, ten sprężonym powietrzem rozpędza bijak, a bijak uderza w trzonek wiertła. Energia pojedynczego uderzenia jest kilkadziesiąt razy większa niż w udarze mechanicznym, a częstotliwość niższa. Kluczowa różnica praktyczna: udar nie wymaga docisku. Narzędzie pracuje własnym ciężarem, a operator jedynie prowadzi je i stabilizuje.

Uchwyt SDS jest tu warunkiem koniecznym. Trzonek wiertła ma wyfrezowane rowki, którymi ślizga się po elementach blokujących, co pozwala mu przesuwać się osiowo o kilka milimetrów. Bez tej swobody bijak nie miałby w co uderzać.

SDS Plus to standard obejmujący zdecydowaną większość prac domowych i instalacyjnych: kołki, kotwy, przepusty, kucie tynku i skuwanie płytek. Trzonek ma średnicę 10 mm. SDS Max to konstrukcja do ciężkich prac, z trzonkiem 18 mm i wyraźnie większą energią udaru, stosowana przy dużych średnicach otworów i intensywnym kuciu.

Większość młotowiertarek ma kilka trybów pracy: samo wiercenie, wiercenie z udarem oraz kucie z zablokowanym obrotem. Ten ostatni tryb, razem z dłutem płaskim albo szpicem, zamienia narzędzie w mały młot i wystarcza do skucia płytek w łazience czy wykucia bruzdy pod instalację.

Warto znać jedno ograniczenie, o którym rzadko się mówi. Uchwyt SDS z założenia ma luz, bo bez niego udar nie działa. Skutkiem jest bicie końcówki, czyli praca wiertła nie do końca osiowo. Do wiercenia otworów w murze nie ma to znaczenia, ale do precyzyjnych prac w metalu młotowiertarka się nie nadaje, nawet po zamontowaniu adaptera z uchwytem trójszczękowym. Modele z wymiennym uchwytem, w których cały moduł SDS zdejmuje się i zakłada klasyczny uchwyt osadzony bezpośrednio na wrzecionie, radzą sobie z tym lepiej.

Podstawowym parametrem młotowiertarki jest energia udaru w dżulach, a nie moc w watach. Do zastosowań domowych wystarcza zwykle 1,5–3 J, do prac remontowych na większą skalę sensowne jest 3–5 J, powyżej tego zaczyna się segment narzędzi zawodowych.

Młot udarowy i wyburzeniowy

Formalnie nie są to wiertarki, bo nie wykonują ruchu obrotowego, ale trafiają do tej samej kategorii w sklepach i warto wiedzieć, gdzie leży granica.

Młot udarowy służy wyłącznie do kucia. Nie ma obrotu wrzeciona, cała energia idzie w uderzenie, a energia ta bywa wielokrotnie większa niż w młotowiertarce. Zastosowania to skuwanie tynków i posadzek, rozbiórki, wykuwanie otworów, prace przy fundamentach.

Podział przebiega według masy i energii. Lżejsze młoty, kilkukilogramowe, obsługuje się jedną albo dwiema rękami i nadają się do skuwania płytek oraz tynku. Młoty wyburzeniowe ważą kilkanaście kilogramów i pracują ustawione pionowo, wykorzystując własny ciężar.

Dla użytkownika domowego zakup takiego narzędzia rzadko ma sens ekonomiczny. Wypożyczenie młota na weekend kosztuje ułamek ceny zakupu, a przez pozostałe lata sprzęt stałby w garażu.

Wiertarki stacjonarne i specjalistyczne

Ta grupa bywa pomijana, choć część z tych narzędzi rozwiązuje problemy, których żadna wiertarka ręczna nie rozwiąże.

Wiertarka stołowa, nazywana też kolumnową, to urządzenie zamontowane na stałe, w którym wiertło opuszcza się dźwignią wzdłuż prowadnicy. Daje otwór idealnie prostopadły do powierzchni, powtarzalny i z kontrolowaną głębokością. W warsztatach metalowych i przy pracy z drewnem to narzędzie nie do zastąpienia. Stół z regulacją kąta pozwala też wiercić pod zadanym nachyleniem.

Wiertarka kątowa ma głowicę ustawioną prostopadle do korpusu i służy do pracy w miejscach, gdzie zwykłe narzędzie się nie zmieści: między legarami, w szafkach kuchennych, przy instalacjach.

Wiertnica diamentowa wykonuje otwory o dużej średnicy w betonie i kamieniu, korzystając z koronki z segmentami diamentowymi, zwykle z chłodzeniem wodnym. Tak wykonuje się przepusty pod wentylację, rekuperację czy przewody, gdzie otwór ma mieć kilkanaście centymetrów średnicy i gładką krawędź.

Wiertarka magnetyczna mocuje się do elementu stalowego siłą elektromagnesu i służy do wiercenia dużych otworów w konstrukcjach stalowych, których nie da się przenieść pod wiertarkę stołową.

Wkrętarka do płyt gipsowo-kartonowych ma ogranicznik głębokości i sprzęgło zwalniające, dzięki czemu wkręt zostaje wpuszczony dokładnie pod lico płyty, bez przerywania kartonu. Przy zabudowie kilkudziesięciu metrów kwadratowych różnica w tempie pracy względem zwykłej wkrętarki jest ogromna.

Jakie narzędzie do jakiego materiału?

Dobór narzędzia do podłoża decyduje o efekcie bardziej niż moc urządzenia, a wiertło musi pasować do obu.

Najczęstszy błąd to wiercenie w płytkach z włączonym udarem. Drugi to używanie wiertła do metalu w murze, gdzie hartowana stal szybko się tępi na kruszywie. Trzeci to wiercenie w betonie zwykłym wiertłem do muru bez ostrza z węglika spiekanego.

Czego szukać przy zakupie?

Kilka cech przekłada się na komfort pracy bardziej niż liczby z opisu produktu.

Silnik bezszczotkowy to w narzędziach akumulatorowych realna przewaga: mniej elementów zużywalnych, lepsze wykorzystanie energii z akumulatora i mniejsze nagrzewanie. W narzędziach sieciowych różnica jest mniejsza, bo prąd nie jest ograniczeniem.

Sprzęgło przeciążeniowe w młotowiertarce chroni nadgarstek. Gdy wiertło zablokuje się na pręcie zbrojeniowym, narzędzie bez sprzęgła obraca się gwałtownie razem z uchwytem i potrafi skręcić rękę. To nie jest kwestia komfortu, tylko bezpieczeństwa.

Uchwyt boczny i ogranicznik głębokości bywają traktowane jak dodatek wrzucony do walizki, a są elementem, który decyduje o kontroli nad narzędziem i o tym, czy otwór ma właściwą głębokość.

Regulacja obrotów z blokadą pozwala dobrać prędkość do materiału i utrzymać ją. Wiercenie w metalu i w glazurze wymaga niskich obrotów, w drewnie wysokich.

W narzędziach akumulatorowych najważniejsza decyzja dotyczy nie samego urządzenia, tylko systemu akumulatorów. Kolejne narzędzia kupuje się potem w wersji bez baterii, znacznie taniej, więc wybór platformy na starcie determinuje koszty przez lata.

Które narzędzia wystarczą w domu?

Dla większości gospodarstw sensowny zestaw jest krótszy, niż sugerowałby katalog.

Wiertarko-wkrętarka akumulatorowa obsługuje wszystko, co dotyczy montażu, drewna i płyt, a przy sporadycznym wierceniu w cegle wersja z udarem wystarczy. To narzędzie używane najczęściej i pierwsze do kupienia.

Młotowiertarka SDS Plus z funkcją kucia dokłada możliwość pracy w betonie i skuwania. Przy mieszkaniu z betonowymi ścianami i planowanym remoncie to zakup, który zwraca się szybko. Przy sporadycznym wierceniu można ją wypożyczyć.

Wiertarka udarowa sieciowa ma dziś sens głównie jako tanie, uniwersalne uzupełnienie, przydatne do otwornic, mieszania i prac, w których nie chce się rozładowywać akumulatora.

Wkrętarka udarowa jest przydatna dopiero przy pracach z drewnem konstrukcyjnym i przy motoryzacji. Kupowana do montażu mebli okazuje się narzędziem zbyt gwałtownym.

Reszta wymienionych urządzeń to sprzęt do konkretnych zadań, który dla użytkownika domowego zwykle taniej wypada wypożyczyć niż kupić.

Najczęściej zadawane pytania

Poniżej krótkie odpowiedzi na pytania, które przy wyborze rodzaju wiertarki powtarzają się najczęściej.

Czy młotowiertarka zastąpi wiertarkę udarową? W większości prac tak, i to z lepszym efektem, zwłaszcza w betonie. Nie zastąpi jej natomiast przy precyzyjnym wierceniu w metalu ani przy pracach wymagających równego biegu wiertła, bo uchwyt SDS ma konstrukcyjny luz. Jeśli w domu ma być jedno narzędzie do wiercenia w murze, młotowiertarka z wymiennym uchwytem jest wyborem najbardziej uniwersalnym.

Czym różni się wiertarka udarowa od wkrętarki udarowej? Kierunkiem działania udaru. W wiertarce udar działa wzdłuż osi wiertła i służy do kruszenia materiału podczas wiercenia. We wkrętarce udar jest obrotowy i wspomaga dokręcanie, przez co nie ma żadnego zastosowania przy wierceniu w murze. To dwa różne narzędzia do dwóch różnych zadań.

Ile watów powinna mieć wiertarka? Przy wiertarkach udarowych sensowny zakres do zastosowań domowych to 700–1000 W, ale sama moc niewiele mówi o skuteczności w betonie. Przy młotowiertarkach moc jest parametrem drugorzędnym, bo o wydajności decyduje energia udaru wyrażona w dżulach, i to ją należy porównywać.

Czy do wiercenia w płytkach potrzebne jest specjalne wiertło? Tak. Zwykłe wiertło do muru ześlizguje się po szkliwie i powoduje odpryski. Do glazury stosuje się wiertła z ostrzem ze specjalnego węglika albo koronki diamentowe, zawsze bez udaru i na niskich obrotach. Przy gresie porcelanowym praktycznie jedynym sensownym rozwiązaniem jest koronka diamentowa z chłodzeniem wodą.

Co oznacza skrót SDS w nazwie uchwytu? To określenie systemu mocowania, w którym trzonek narzędzia ma wyfrezowane rowki pozwalające na ruch osiowy w gnieździe. Ten ruch jest niezbędny do działania udaru elektropneumatycznego. Wersja SDS Plus z trzonkiem 10 mm obejmuje prace domowe i instalacyjne, wersja SDS Max z trzonkiem 18 mm jest przeznaczona do zadań ciężkich.

Czy warto kupić wiertarkę z walizką i zestawem wierteł? Walizka ma wartość praktyczną, bo chroni narzędzie i porządkuje osprzęt. Dołączane zestawy wierteł bywają natomiast bardzo przeciętne i wystarczają na kilka otworów. Lepszym rozwiązaniem jest dokupienie kilku dobrych wierteł w rozmiarach, których faktycznie używasz, niż poleganie na komplecie z pudełka.

Kiedy wypożyczenie narzędzia jest lepsze od zakupu? Przy młotach udarowych, wiertnicach diamentowych i ciężkich młotowiertarkach SDS Max, czyli wszędzie tam, gdzie sprzęt posłuży kilka dni w całym życiu. Dobowy koszt wypożyczenia stanowi zwykle kilka procent ceny zakupu, a dodatkową korzyścią jest dostęp do narzędzia klasy zawodowej zamiast najtańszego modelu, na jaki wystarczyłby budżet.