Ile gotować pierś z kurczaka?

Ile gotować pierś z kurczaka? Czasy dla różnych metod

Czasy poniżej dotyczą piersi rozmrożonej, bez kości i skóry, i liczą się od momentu, w którym woda osiągnie właściwą temperaturę. Grubość podana jest w najgrubszym miejscu.

Pierś z kością i skórą wymaga dodatkowych 8–12 minut, bo kość spowalnia przewodzenie ciepła, a skóra działa jak warstwa izolująca. Ćwiartka lub podudzie to zupełnie inna kategoria: tam gotowanie trwa 30–45 minut i mięso znosi je bez szkody, bo zawiera więcej tkanki łącznej i tłuszczu.

Zwróć uwagę na jedną rzecz w tabeli: różnica między filetem cienkim a grubym jest większa niż dwukrotna, choć różnica grubości to niecałe dwa centymetry. To nie błąd. Ciepło przemieszcza się w mięsie przez przewodzenie, a czas potrzebny do nagrzania środka rośnie mniej więcej z kwadratem grubości. Dwukrotnie grubszy kawałek potrzebuje około czterokrotnie więcej czasu. To najważniejsza informacja z całej tabeli, bo tłumaczy, dlaczego przepisy tak często się mylą.

Dlaczego czas jest mniej ważny niż temperatura w środku?

Zegar mierzy nie to, co trzeba. Mierzy, ile czasu minęło, a nie, co się dzieje w środku mięsa, a to właśnie tam rozstrzyga się i bezpieczeństwo, i tekstura.

Białka mięśniowe kurczaka zmieniają się stopniowo. Miozyna zaczyna denaturować już przy około 50°C, aktyna przy mniej więcej 66°C. Kolagen w tkance łącznej kurczy się i wyciska wodę w okolicach 60–65°C. Efekt netto jest taki, że do 65°C mięso traci umiarkowaną ilość wilgoci, a powyżej 70°C ubytek wody przyspiesza wyraźnie. Filet podgrzany do 80°C w środku potrafi stracić ponad jedną czwartą swojej masy w postaci soku, który zostaje w garnku.

Stąd bierze się doświadczenie, które zna każdy, kto gotował kurczaka bez termometru: pięć minut za długo i mięso, zamiast być „bardziej ugotowane”, jest po prostu suche i rozwłóknione.

Termometr do mięsa z sondą kosztuje kilkadziesiąt złotych i jest to prawdopodobnie najlepiej wydane pieniądze w kuchni domowej. Sondę wbija się poziomo, w najgrubsze miejsce, tak żeby czubek znalazł się w geometrycznym środku kawałka. Wbicie od góry na centymetr nie mierzy niczego użytecznego, bo warstwy zewnętrzne są zawsze gorętsze.

Jest jeszcze zjawisko, o którym warto pamiętać przy odczycie: gotowanie resztkowe. Po wyjęciu z garnka temperatura w środku nadal rośnie przez 2–5 minut, bo ciepło z warstw zewnętrznych wędruje do chłodniejszego rdzenia. Przy filecie średniej grubości ten przyrost wynosi zwykle 2–4°C. Praktyczny wniosek: wyciągaj mięso przy 70–71°C i pozwól mu dojść pod przykryciem, zamiast czekać do 74°C w garnku.

Czy 74 stopnie to naprawdę granica bezpieczeństwa?

Ta liczba powtarza się wszędzie i jest poprawna, ale niepełna, a niepełność ma tu praktyczne konsekwencje.

Pasteryzacja nie jest zdarzeniem, które zachodzi po przekroczeniu magicznego progu. Jest procesem zależnym od dwóch zmiennych naraz: temperatury i czasu jej utrzymania. Ta sama redukcja liczby bakterii, którą 74°C osiąga praktycznie natychmiast, zachodzi też w niższej temperaturze, tylko potrzebuje więcej czasu. Amerykańska służba bezpieczeństwa żywności FSIS publikuje tabele takich zależności dla drobiu, wykorzystywane w przetwórstwie przemysłowym.

Orientacyjne wartości, dla siedmiologarytmicznej redukcji pałeczek Salmonella w mięsie drobiowym, wyglądają mniej więcej tak:

Kluczowe zastrzeżenie: chodzi o utrzymanie tej temperatury w całej masie mięsa, a nie o chwilowe jej osiągnięcie. W zwykłym garnku nie sposób tego kontrolować, bo temperatura wody waha się, a mięso nagrzewa się nierównomiernie. Dlatego dla gotowania domowego 74°C pozostaje właściwym punktem odniesienia i nie zalecam schodzenia niżej bez precyzyjnego sprzętu.

Sytuacja zmienia się przy sous-vide, gdzie cyrkulator utrzymuje temperaturę z dokładnością do dziesiątych części stopnia przez cały czas. Tam gotowanie w 62–63°C przez godzinę daje mięso bezpieczne i wyraźnie bardziej soczyste niż to doprowadzone do 74°C. To realna przewaga tej metody i główny powód, dla którego restauracje jej używają.

Warto dodać kontekst epidemiologiczny. Według danych Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności najczęstszą przyczyną zakażeń pokarmowych w Unii Europejskiej pozostaje kampylobakterioza, a drób jest jej głównym źródłem. Salmonelloza plasuje się na drugim miejscu. Obie bakterie giną w opisanych wyżej warunkach, ale problemem bywa nie samo gotowanie, lecz zanieczyszczenie krzyżowe: deska, nóż, zlew i ręce, które miały kontakt z surowym mięsem. Mycie surowego kurczaka pod bieżącą wodą, wbrew intuicji, rozprowadza bakterie w promieniu kilkudziesięciu centymetrów wraz z rozpryskami i jest odradzane przez służby sanitarne. Stan na sierpień 2026 to zalecenie pozostaje aktualne.

Osobna uwaga: kobiety w ciąży, osoby starsze, małe dzieci i pacjenci z obniżoną odpornością powinni trzymać się progu 74°C bez wyjątków. Ten tekst nie zastępuje porady lekarskiej ani zaleceń służb sanitarnych.

Zimna woda czy wrzątek? To zależy, co chcesz uzyskać

Sposób wprowadzenia mięsa do garnka decyduje o tym, gdzie skończy smak: w mięsie czy w wodzie. To rozstrzygnięcie warto podjąć świadomie.

Wkładanie do zimnej wody i powolne podgrzewanie sprzyja ekstrakcji. Rozpuszczalne białka, aminokwasy i związki smakowe stopniowo przechodzą do płynu, bo mięso długo pozostaje w zakresie temperatur, w których to zachodzi. Efekt: znakomity wywar i mięso wyraźnie uboższe w smaku. Tak robi się rosół.

Wkładanie do gorącej wody, w okolicach 85–90°C, działa odwrotnie. Zewnętrzna warstwa białek denaturuje niemal natychmiast i tworzy barierę spowalniającą wypływanie soków. Mięso zachowuje więcej smaku, wywar wychodzi słabszy. Tak gotuje się pierś do sałatki, kanapek czy sosu.

Nie sprawdza się natomiast wrzucanie mięsa do gwałtownie wrzącej wody. Sto stopni to znacznie więcej, niż potrzeba, a intensywne bąble mechanicznie szarpią powierzchnię i rozwłókniają ją, zanim środek się nagrzeje. Woda powinna ledwie drgać, z pojedynczymi pęcherzykami wychodzącymi na powierzchnię. Jeśli nie masz termometru do płynów, poznasz ten stan po tym, że powierzchnia lekko faluje, ale nie bulgocze.

Ilość wody też ma znaczenie, choć rzadko się o tym wspomina. Im więcej wody, tym stabilniejsza temperatura po włożeniu mięsa i tym bardziej rozcieńczony smak wywaru. Do dwóch filetów w zupełności wystarczy garnek, w którym płyn przykrywa je na dwa centymetry.

Metoda z wyłączonym palnikiem, czyli najprostszy sposób na soczystą pierś

To technika, która daje najlepszy stosunek efektu do wysiłku i nie wymaga żadnego sprzętu poza garnkiem z pokrywką.

Zagotuj wodę z warzywami i przyprawami, posól ją wyraźnie, mniej więcej łyżka soli na dwa litry. Włóż piersi, poczekaj aż woda ponownie zacznie ledwie drgać, przykryj i wyłącz palnik. Zostaw na 20–25 minut dla filetu średniej grubości, 30–35 minut dla grubego. Nie zaglądaj, bo każde uniesienie pokrywki wypuszcza ciepło.

Mechanizm jest prosty. Woda po wyłączeniu palnika stygnie powoli, przechodząc przez zakres 80–70°C, czyli dokładnie ten, w którym mięso dochodzi bez gwałtownego kurczenia się włókien. Nie ma ryzyka przegotowania, bo temperatura otoczenia sama spada. Ten łagodny profil jest bliższy sous-vide niż zwykłemu gotowaniu, choć bez precyzji.

Efekt jest zauważalny od pierwszego razu. Mięso daje się kroić bez rwania się, przekrój jest jednolicie biały bez suchego obrzeża, a na desce nie zostaje kałuża soku. Przy zwykłym gotowaniu we wrzątku ten sok jest zawsze i to on jest miarą tego, ile mięso straciło.

Jedna uwaga bezpieczeństwa: metoda działa przy filetach o grubości do mniej więcej czterech centymetrów i przy naprawdę dużym garnku z odpowiednio dużą ilością gorącej wody. Przy małej ilości płynu woda ostygnie za szybko i mięso nie osiągnie bezpiecznej temperatury. Jeśli masz termometr, sprawdź, czy środek doszedł do 74°C. Jeśli nie doszedł, włącz palnik na kilka minut.

Czy solanka faktycznie coś daje?

Daje, i jest to jedna z niewielu kuchennych sztuczek, których efekt da się zmierzyć na wadze.

Zanurzenie piersi w roztworze soli o stężeniu 5–6 procent, czyli mniej więcej 50–60 g soli na litr wody, na 30–60 minut zmienia strukturę białek mięśniowych. Jony sodu i chlorku częściowo rozpuszczają miozynę i osłabiają siły utrzymujące włókna ciasno przy sobie. Włókna pęcznieją i zatrzymują więcej wody. Mięso wchłania też trochę samej solanki, więc masa przed gotowaniem rośnie.

Rezultat po ugotowaniu: ubytek masy jest wyraźnie mniejszy niż przy mięsie niesolonym, a doprawienie sięga w głąb, a nie tylko powierzchni. Różnica jest szczególnie widoczna przy piersi, bo to mięso bardzo chude, około 1–2 procent tłuszczu, które nie ma żadnego zapasu wilgoci.

Alternatywa, którą wolę przy planowaniu z wyprzedzeniem, to solenie na sucho. Posyp filet solą w ilości około 1 procent jego masy, czyli 2 g na 200-gramowy kawałek, i włóż do lodówki na 2–12 godzin, odkryty. Sól najpierw wyciąga wilgoć na powierzchnię, potem powstały roztwór wnika z powrotem do środka. Efekt jest podobny jak przy solance, ale bez rozwodnienia smaku i bez pojemnika z litrem słonej wody w lodówce.

Czego solanka nie naprawi: mięsa złej jakości, przemrożonego wielokrotnie, ani filetu dotkniętego zjawiskiem twardej piersi, o którym za chwilę. Nie zastąpi też kontroli temperatury. Pierś w solance ugotowana do 85°C w środku i tak będzie sucha, tylko mniej.

Dlaczego pierś wychodzi sucha i włóknista?

Powodów jest kilka i warto je rozdzielić, bo naprawa każdego wygląda inaczej.

Najczęstszy to zwyczajne przegotowanie, opisane wyżej. Rozpoznasz je po tym, że mięso rozpada się na osobne włókna i wymaga popijania. Naprawa: termometr albo metoda z wyłączonym palnikiem.

Drugi to nierówna grubość fileta. Pierś kurczaka ma naturalnie kształt klina: z jednej strony potrafi mieć cztery centymetry, z drugiej półtora. Gotowana w całości będzie w cieńszym końcu przegotowana o kilkanaście minut, zanim gruby koniec osiągnie bezpieczną temperaturę. Naprawa jest banalna i bardzo skuteczna: rozbij grubszą część tłuczkiem przez folię albo przekrój filet wzdłuż na dwa cieńsze płaty. Wyrównanie grubości robi dla soczystości więcej niż wszystkie marynaty razem wzięte.

Trzeci, o którym mówi się rzadko, to jakość samego mięsa. Współczesne kurczaki brojlery rosną bardzo szybko i u części z nich rozwijają się zmiany w mięśniu piersiowym określane jako pierś drewniana oraz białe prążkowanie. Mięso jest wtedy twardsze, sztywniejsze w dotyku na surowo, ma widoczne białawe pasma wzdłuż włókien i gorzej zatrzymuje wodę. Po ugotowaniu wychodzi gumowate niezależnie od techniki. Rozpoznasz to jeszcze przed gotowaniem: filet jest nienaturalnie sztywny, nie daje się łatwo ugiąć i wybrzusza się. Nic z tym nie zrobisz poza zmianą dostawcy albo wybieraniem mięsa od wolniej rosnących ras, które bywa dostępne jako kurczak zagrodowy.

Czwarty to krojenie zaraz po wyjęciu z garnka. Mięso potrzebuje 5–10 minut odpoczynku, w czasie których napięcie we włóknach opada, a sok wypchnięty ku środkowi rozprowadza się z powrotem. Przekrojenie od razu wypuszcza go na deskę.

Piąty, rzadszy: mięso mrożone i rozmrażane więcej niż raz. Kryształy lodu przecinają błony komórkowe, a przy powtórnym mrożeniu robią to jeszcze skuteczniej. Takie mięso wypuszcza sok na patelni jeszcze przed dojściem do temperatury.

Co zrobić, gdy mięso jest różowe w środku?

Kolor jest zaskakująco słabym wskaźnikiem i myli w obie strony, co warto wiedzieć zanim wyrzuci się dobre mięso albo, gorzej, zje niedogotowane.

Różowawy odcień przy kości bywa całkowicie normalny nawet po pełnym ugotowaniu. Bierze się z hemoglobiny, która przenika ze szpiku młodych ptaków przez porowatą kość. Podobnie zachowuje się mioglobina, barwnik mięśniowy, który przy niskim pH mięsa zachowuje różową barwę do wyższych temperatur niż zwykle. Jeśli termometr pokazuje 74°C, mięso jest bezpieczne, choćby wyglądało nieprzekonująco.

Odwrotny błąd bywa groźniejszy. Mięso może być całkowicie białe już w 65°C, więc widok jednolicie białego przekroju nie dowodzi, że osiągnięto bezpieczną temperaturę. Test polegający na przecięciu i sprawdzeniu koloru bywa więc zwodniczy właśnie w tę stronę, w którą nie powinien.

Jeśli nie masz termometru, najbardziej wiarygodne jest połączenie kilku obserwacji: mięso jest białe w całym przekroju, wypływający z niego sok jest przezroczysty bez różowych smug, a włókna dają się rozdzielić widelcem bez oporu i bez galaretowatego, przezroczystego wnętrza. Wątpliwości rozstrzygaj na rzecz dłuższego gotowania, bo suchy kurczak jest lepszy niż niedogotowany.

W praktyce warto po prostu kupić termometr. Zwrot z tej inwestycji jest natychmiastowy.

Gotowanie z zamrożenia i gotowanie na zapas

Wbrew rozpowszechnionej obawie, pierś z kurczaka można gotować bez rozmrażania i jest to bezpieczne, o ile wydłuży się czas o mniej więcej połowę i sprawdzi temperaturę w środku.

Zastrzeżenia są dwa. Po pierwsze, mięso z zamrożenia gotuje się bardzo nierówno: zewnętrzne warstwy przechodzą przez cały zakres temperatur, zanim rdzeń w ogóle się rozmrozi. Efekt bywa suchy na brzegach. Po drugie, przy grubych kawałkach czas dochodzenia rdzenia do bezpiecznej temperatury robi się na tyle długi, że ryzyko przestrzelenia rośnie.

Znacznie lepszym rozwiązaniem jest rozmrażanie w lodówce, przez noc, w naczyniu zabezpieczającym przed ściekaniem soku na inne produkty. Rozmrażanie w zimnej wodzie w szczelnym worku trwa 30–60 minut i też jest bezpieczne, pod warunkiem wymiany wody co pół godziny. Rozmrażanie na blacie kuchennym w temperaturze pokojowej jest odradzane, bo warstwy zewnętrzne spędzają godziny w zakresie temperatur sprzyjających namnażaniu bakterii.

Gotowanie na zapas ma sens i pierś dobrze się do tego nadaje. Ugotowane mięso wytrzymuje w lodówce 3–4 dni, pod warunkiem schłodzenia w ciągu dwóch godzin od zdjęcia z ognia. Do zamrażarki najlepiej trafiać już pokrojone, w porcjach, razem z kilkoma łyżkami wywaru, który zapobiega wysychaniu. Tak zabezpieczone mięso wytrzymuje 2–3 miesiące bez utraty tekstury.

Jeżeli gotujesz z myślą o kilku dniach, rozważ trzymanie mięsa w całości i krojenie dopiero przed podaniem. Pokrojone szybciej wysycha, bo ma znacznie większą powierzchnię.

Pierś na rosół czy pierś do sałatki? Nie da się mieć obu naraz

To kompromis, którego nie da się obejść i warto go rozpoznać przed rozpoczęciem gotowania.

Dobry wywar powstaje przez wypłukanie z mięsa i kości rozpuszczalnych związków smakowych. Im dłużej i im wolniej, tym więcej ich przechodzi do płynu, a im więcej przejdzie, tym mniej zostaje w mięsie. To jeden zasób dzielony między dwa naczynia.

Można ten kompromis złagodzić. Zrób wywar na skrzydełkach, szyjach i porcji rosołowej, gotując je godzinę albo dwie, a dopiero na ostatnie dwadzieścia minut włóż pierś. Dostaniesz wywar o pełnym smaku i mięso, które nadal ma czego bronić. Odwrotna kolejność, czyli pierś gotowana od początku przez dwie godziny, da wywar niewiele lepszy, a mięso nadające się już tylko do rozdrobnienia z majonezem.

Jeśli zależy ci wyłącznie na mięsie, gotuj krótko, w niewielkiej ilości mocno doprawionej wody, z warzywami i ziołami. Wywar będzie słaby, ale można go wykorzystać do sosu albo do zamrożenia mięsa, jak wspomniałem wyżej.

Warto też pamiętać o różnicy między mięsem gotowanym a duszonym. Pierś pokrojona w kawałki i duszona w sosie przez piętnaście minut zachowa się inaczej niż ta gotowana w całości, bo małe kawałki nagrzewają się w minuty i łatwo je przestrzelić. Tu regułą jest: dorzucaj kurczaka do sosu na końcu, nie na początku.

Ile w tym białka i dla kogo pierś nie jest najlepszym wyborem?

Skoro pierś z kurczaka jest podstawą wielu diet, warto podać liczby i uczciwie wskazać ograniczenia.

Sto gramów ugotowanej piersi bez skóry to około 160–170 kcal, mniej więcej 30–31 g białka i 3–4 g tłuszczu. To jeden z najbardziej skoncentrowanych źródeł białka wśród produktów spożywczych o niskiej kaloryczności, z pełnym profilem aminokwasów egzogennych. Mięso zawiera też witaminę B6, niacynę, fosfor i selen.

Dla kogo ta chudość jest wadą? Dla osób, które gotują dla dzieci albo dla kogoś z małym apetytem, bo brak tłuszczu oznacza brak nośnika smaku i szybkie znudzenie. Udka i podudzia mają więcej tłuszczu, są znacznie bardziej wybaczające w gotowaniu i zwykle tańsze. Dla kogoś, kto gotuje raz w tygodniu na kilka dni, udka też będą lepsze, bo nie wysychają przy odgrzewaniu.

Osobna kwestia dotyczy osób na diecie o obniżonej podaży sodu. Część piersi sprzedawanych w Polsce jest nastrzykiwana solanką, co zwiększa masę i zawartość soli. Informacja o tym powinna znaleźć się w składzie: jeśli obok „mięso z piersi kurczaka” widnieje woda, sól, białka roślinne czy stabilizatory, mowa o produkcie nastrzykiwanym. Taki filet wypuszcza więcej płynu na patelni i mniej nadaje się do smażenia.

Dla kogo gotowanie, a nie pieczenie czy smażenie, ma największy sens? Dla sałatek, kanapek, past i dań, gdzie mięso ma być neutralne w smaku. Do dania głównego pieczenie lub smażenie daje reakcję Maillarda, czyli brązowienie powierzchni, które w wodzie nigdy nie zajdzie, bo temperatura nie przekracza stu stopni. Ugotowana pierś jest z definicji pozbawiona tej warstwy smaku i żadna ilość przypraw w wodzie tego nie zastąpi.

Podsumowując

Sprowadźmy to do rzeczy, które faktycznie zmieniają wynik. Grubość fileta decyduje o czasie bardziej niż waga, więc wyrównanie grubości przed gotowaniem jest najprostszą i najskuteczniejszą poprawką. Temperatura w środku, czyli 74°C dla domowego gotowania, jest jedynym pewnym kryterium, a kolor mięsa myli w obie strony.

Metoda z zagotowaniem wody, włożeniem mięsa i wyłączeniem palnika pod przykryciem daje efekt bliski profesjonalnemu bez żadnego sprzętu. Solanka albo solenie na sucho z wyprzedzeniem realnie zmniejsza ubytek wilgoci. Odpoczynek po ugotowaniu trwa 5–10 minut i nie jest opcjonalny.

I jedna decyzja, którą warto podjąć zanim woda się zagotuje: czy chodzi o mięso, czy o wywar. Próba uzyskania obu naraz zawsze kończy się przeciętnym rezultatem po obu stronach.

Najczęściej zadawane pytania

Poniżej krótkie odpowiedzi na pytania, które wracają najczęściej przy gotowaniu kurczaka. Konkret na wstępie, wyjaśnienie w dwóch zdaniach.

Czy do wody trzeba dodawać sól?

Warto, i to wyraźnie. Woda niesolona wyciąga z mięsa sole mineralne na zasadzie różnicy stężeń, przez co filet wychodzi mdły. Łyżka soli na dwa litry wody wystarczy, żeby ten proces zatrzymać i doprawić mięso od zewnątrz.

Ile gotować pierś z kurczaka dla dziecka lub niemowlaka?

Tyle samo co dla dorosłego, czyli do 74°C w środku, natomiast warto wybrać filet cienki lub rozbity na płat, żeby ugotował się równo. Do posiłku dla niemowlaka gotuje się bez soli i bez ostrych przypraw, a mięso rozdrabnia po ostudzeniu. Wprowadzanie mięsa do diety dziecka warto omówić z pediatrą.

Czy można gotować pierś z kurczaka w mikrofalówce?

Można, ale trudno o dobry efekt. Mikrofale nagrzewają nierównomiernie, więc powstają miejsca przegotowane obok niedogotowanych. Jeśli musisz, użyj naczynia z pokrywką i odrobiną wody, mocy około 50 procent i przekładaj mięso co dwie minuty, sprawdzając temperaturę w kilku punktach.

Ile waży pierś z kurczaka po ugotowaniu?

Traci zwykle 20–30 procent masy, więc z filetu 200 g zostaje 140–160 g. Ubytek jest tym większy, im wyższa temperatura końcowa. Przy przeliczaniu wartości odżywczych warto pamiętać, że dane w tabelach dotyczą zwykle produktu gotowanego, nie surowego.

Czy da się uratować przegotowaną, suchą pierś?

Nie da się przywrócić utraconej wody, ale można zamaskować efekt. Najskuteczniej pomaga rozdrobnienie mięsa na włókna i wymieszanie z tłustym dodatkiem: majonezem, jogurtem greckim, sosem albo oliwą. Krojenie w bardzo cienkie plastry w poprzek włókien również poprawia odbiór.

Jak długo trzymać ugotowanego kurczaka poza lodówką?

Nie dłużej niż dwie godziny, a w upale powyżej 30°C nie dłużej niż godzinę. Zakres 5–60°C to warunki, w których bakterie namnażają się najszybciej, więc schładzanie powinno być możliwie szybkie. Duży garnek warto rozdzielić na mniejsze naczynia, żeby przyspieszyć stygnięcie.

Czy pianę z gotowania kurczaka trzeba zbierać?

Warto, jeśli zależy ci na klarownym wywarze. Szara piana to głównie skoagulowane białka i nie jest szkodliwa, natomiast rozbita w płynie mąci go i osadza się na mięsie. Zbieraj ją łyżką cedzakową w pierwszych minutach, potem przestaje się pojawiać.

Czym różni się filet z kurczaka od piersi z kurczaka?

W praktyce handlowej te nazwy stosuje się zamiennie, choć filet zwykle oznacza mięso już oddzielone od kości i pozbawione skóry. Osobnym kawałkiem jest polędwiczka, czyli mniejszy mięsień przylegający do spodu piersi, który gotuje się o kilka minut krócej.